1 Ekim'de tarihte bugün neler oldu?

Takvimler 1 Ekim tarihini gösterdiğinde dünya tarihinin farklı dönemlerinde önemli gelişmeler yaşandı. Savaşlardan siyasi gelişmelere, bilim ve teknolojideki atılımlardan sanat dünyasındaki önemli isimlerin doğum ve vefatlarına kadar 1 Ekim, tarihte dikkat çeken günlerden biri olarak öne çıkıyor.

MÖ 331: Gaugamela Savaşı

MÖ 331 yılında Büyük İskender, Pers Kralı III. Darius'un ordusunu Gaugamela Savaşı'nda mağlup etti. Zafer, İskender'in Pers İmparatorluğu üzerindeki hâkimiyetini güçlendiren önemli dönüm noktalarından biri oldu.

1908: Ford Model T satışa sunuldu

Otomobil tarihinde önemli bir dönüm noktası olan Ford Model T, 1 Ekim 1908'de ilk müşterisine teslim edildi. Ford'un Model T'si, daha sonraki yıllarda seri üretim sayesinde otomobilin geniş kitlelere ulaşmasında önemli rol oynadı.

1918: Şam'da Osmanlı döneminin son günleri

1 Ekim 1918, Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndaki son döneminin önemli tarihlerinden biri oldu. İngiliz ve Arap kuvvetleri Şam'a girdi. Türk Tarih Kurumu'nun Belleten dergisinde yayımlanan araştırmaya göre Şerif Hüseyin'e bağlı kuvvetler sabah saatlerinde şehre girerken, İngiliz kuvvetleri de Şam'ın ele geçirilmesinde rol aldı.

Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın 1918 kronolojisinde de 1 Ekim'de Mustafa Kemal Paşa'nın 7. Ordu komutanı olarak bölge valileriyle istişare toplantısı yaptığı ve aynı gün Beyrut'un bağımsızlığını ilan ettiği belirtiliyor.

1946: Nürnberg Mahkemeleri'nde kararlar açıklandı

II. Dünya Savaşı'nın ardından kurulan Nürnberg Uluslararası Askerî Ceza Mahkemesi'nde yargılamalar 1 Ekim 1946'da sonuçlandı. Nazi Almanyası'nın önde gelen yöneticilerinden 12 kişi ölüm cezasına çarptırıldı.

1949: Çin Halk Cumhuriyeti ilan edildi

1 Ekim 1949'da Mao Zedong, Pekin'de Çin Halk Cumhuriyeti'nin kurulduğunu ilan etti. Bu tarih bugün Çin Halk Cumhuriyeti'nin kuruluş yıl dönümü olarak kabul ediliyor.

1958: NASA çalışmalarına başladı

Uzay araştırmaları açısından 1 Ekim'in en önemli olaylarından biri NASA'nın resmen çalışmalarına başlaması oldu. NASA, 1 Ekim 1958'de faaliyete geçti. Kurumun oluşturulmasına ilişkin yasa ise ABD Başkanı Dwight D. Eisenhower tarafından 29 Temmuz 1958'de imzalanmıştı.

1960: Nijerya bağımsızlığını ilan etti

1 Ekim 1960'da Nijerya, Birleşik Krallık'tan bağımsızlığını ilan etti. Aynı tarih Nijerya'nın bağımsızlık günü olarak kutlanıyor.

Türkiye tarihinde 1 Ekim

1 Ekim, Türkiye açısından da çeşitli tarihî olaylarla anılıyor.

1 Ekim 1956'da Türk halk edebiyatı araştırmacısı ve yazar Eflatun Cem Güney, Andersen Masal Ödülü'nü kazandı. Bu başarı, Türk masal ve halk edebiyatının uluslararası alandaki önemli başarılarından biri olarak kayıtlara geçti.

1 Ekim 1949'da Ankara Devlet Tiyatrosu kuruldu ve Küçük Tiyatro ile Büyük Tiyatro sahneleri açıldı.

Türkiye açısından 1 Ekim'in günümüzdeki önemli özelliklerinden biri de TBMM'nin yeni yasama yıllarının açılış tarihinin 1 Ekim olmasıdır. TBMM'de yasama yılı açılışı geleneksel olarak 1 Ekim'de gerçekleştiriliyor.

İslam ve Türk-İslam tarihi açısından 1 Ekim

1 Ekim, Hicri takvimde sabit bir tarihe karşılık gelmediği için İslam tarihinde her yıl aynı dinî veya tarihî olaya denk gelen özel bir gün değildir. Bunun nedeni Hicri takvimin kamerî olması ve Miladi takvime göre her yıl yaklaşık 10-11 gün geriye kaymasıdır.

Bununla birlikte 1 Ekim, Müslüman coğrafyanın yakın tarihinde önemli bir gelişmeye sahne oldu.

1918'de Şam'ın el değiştirmesi

1 Ekim 1918'de Şam'a girilmesi, Osmanlı Devleti'nin Suriye bölgesindeki hâkimiyetinin sona erme sürecinin önemli aşamalarından biriydi. Türk Tarih Kurumu'nun Belleten dergisinde yayımlanan çalışmaya göre Şerif Hüseyin'e bağlı kuvvetler 1 Ekim sabahı Şam'a girdi. İngiliz kuvvetleri de şehrin ele geçirilmesinde etkili oldu.

Bu gelişme, Osmanlı Devleti'nin Arap coğrafyasındaki hâkimiyetinin sona erdiği I. Dünya Savaşı'nın son döneminin önemli olaylarından biri olarak tarih kaynaklarında yer alıyor.

Kudüs açısından ise önemli bir ayrıntı bulunuyor: Selâhaddin-i Eyyûbî'nin Kudüs'e girişi 1 Ekim değil, 2 Ekim 1187 tarihinde gerçekleşti. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre bu tarih 27 Receb 583'e denk geliyordu.

1 Ekim'de doğan ünlü isimler

Tarihte 1 Ekim tarihinde dünyaya gelen önemli isimlerden bazıları şöyle:

• Sergey Aksakov (1791): Rus yazar.
• Annie Besant (1847): İngiliz reformcu, yazar ve kadın hakları savunucusu.
• Vladimir Horowitz (1903): Dünyaca ünlü klasik müzik piyanisti.
• Jimmy Carter (1924): ABD'nin 39. başkanı ve Nobel Barış Ödülü sahibi.
• George Peppard (1928): Amerikalı oyuncu.
• Richard Harris (1930): İrlandalı oyuncu ve müzisyen.
• Julie Andrews (1935): İngiliz oyuncu, şarkıcı ve yazar.
• Tunç Başaran (1938): Türk yönetmen.
• Seyfi Dursunoğlu (1932): Türk sahne sanatçısı ve sunucu.
• Ertuğrul Günay (1948): Türk hukukçu ve siyasetçi.
• Melihat Gülses (1958): Türk sanat müziği sanatçısı.
• Zeki Demirkubuz (1964): Türk yönetmen ve senarist.
• Ümit Karan (1976): Türk futbolcu.
• Hazal Kaya (1990): Türk oyuncu.
• Serenay Aktaş (1993): Türk futbolcu ve oyuncu.

1 Ekim'de hayatını kaybedenler

1 Ekim tarihinde vefat eden tanınmış isimler arasında ise şunlar bulunuyor:

• Pierre Corneille (1684): Fransız oyun yazarı.
• Abdurrahman Han (1901): Afgan emiri.
• Antoine Bourdelle (1929): Fransız heykeltıraş.
• Ali Faik Ozansoy (1950): Türk şair.
• Mustafa Abdülhalik Renda (1957): TBMM Başkanı ve devlet adamı. Renda, 1 Ekim 1957'de İstanbul'da vefat etti.
• Mehmet Ali Kağıtçı (1982): Türk kâğıt sanayisinin öncülerinden.
• Richard Avedon (2004): Amerikalı fotoğrafçı.
• Eric Hobsbawm (2012): İngiliz tarihçi ve yazar.
• Berkant Akgürgen (2012): "Samanyolu" şarkısıyla tanınan Türk sanatçı.
• Tarık Ünlüoğlu (2019): Türk tiyatro, sinema ve dizi oyuncusu.
• Oğuzhan Asiltürk (2021): Türk siyasetçi ve eski bakan. Asiltürk, 1 Ekim 2021'de Ankara'da 86 yaşında hayatını kaybetti.

1 Ekim'in özel günleri

1 Ekim, Birleşmiş Milletler tarafından Uluslararası Yaşlılar Günü olarak kabul ediliyor. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 14 Aralık 1990'da aldığı 45/106 sayılı kararla 1 Ekim'i Uluslararası Yaşlılar Günü ilan etti.

Bu özel günün amacı yaşlı insanların toplumsal yaşama katkılarına dikkat çekmek, yaşlanma konusunda farkındalık oluşturmak ve yaşlı bireylerin hakları ile yaşam koşullarına yönelik çalışmaları gündeme taşımak.

Kısaca 1 Ekim

1 Ekim, tarih boyunca savaşların, siyasi dönüşümlerin, bilimsel gelişmelerin ve kültürel olayların yaşandığı bir tarih oldu. MÖ 331'de Gaugamela Savaşı, 1918'de Şam'ın el değiştirmesi, 1949'da Çin Halk Cumhuriyeti'nin ilanı ve 1958'de NASA'nın çalışmalarına başlaması, bu tarihin dünya tarihindeki öne çıkan olayları arasında yer alıyor.

Türkiye açısından ise Eflatun Cem Güney'in Andersen Masal Ödülü'nü kazanması, Ankara Devlet Tiyatrosu'nun kuruluşu, önemli Türk sanatçı ve devlet adamlarının doğum ve vefatları 1 Ekim tarihinin dikkat çeken başlıkları arasında bulunuyor.